Τι είναι ο καύσωνας, ποιος είναι ο ορισμός του και γιατί το συγκεκριμένο φαινόμενο εμφανίζεται όλο και συχνότερα; Ο καύσωνας δεν είναι απλώς “πολλή ζέστη”. Είναι το επίπεδο εκείνο που το μυαλό κολλάει, το κορμί σταματά να συνεργάζεται και η σκέψη “μήπως να μπω στο ψυγείο” φαντάζει λογική επιλογή. Με επιστημονικούς όρους; Καύσωνας είναι η περίοδος κατά την οποία η θερμοκρασία παραμένει ιδιαίτερα υψηλή για συνεχόμενες ημέρες, συχνά σε συνδυασμό με υψηλά επίπεδα υγρασίας, και χωρίς σημαντική πτώση τη νύχτα.
Ποτέ έχουμε καύσωνα
Κάθε ημέρα που σημειώνονται υψηλές θερμοκρασίες, δε σημαίνει ότι υπάρχει και καύσωνας. Αντίθετα, η ΕΜΥ έχει ορίσει ξεκάθαρα κριτήρια, τα οποία πρέπει να ικανοποιούνται. Πέρα από την ΕΜΥ, την Εθνική Μετεωρολιγκή Υπηρεσία, υπάρχει και ο ορισμός της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας, που ορίζει λίγο διαφορετικά τον καύσωνα.
Ο ορισμός του καύσωνα
Σύμφωνα με την ΕΜΥ, ως καύσωνας ορίζονται οι “περιπτώσεις υψηλών θερμοκρασιών όταν συνυπάρχουν τα παρακάτω κριτήρια:
- Η μέγιστη θερμοκρασία σε συνοπτικούς ή αεροναυτικούς μετεωρολογικούς σταθμούς είναι μεγαλύτερη ή ίση των 39 βαθμών Κελσίου.
- Η ελάχιστη θερμοκρασία είναι μεγαλύτερη των 26 βαθμών Κελσίου.
- Επικρατεί άπνοια ή ασθενείς άνεμοι και το θερμοκρασιακό εύρος είναι μικρό.
- Οι υψηλές θερμοκρασίες παρατηρούνται σε ευρεία γεωγραφική έκταση και η διάρκειά τους υπερβαίνει τις τρεις ημέρες”.
Ο ορισμός της Γενικής Γραμματείας Πολιτικής Προστασίας διαφέρει λίγο, αλλά το… νόημα δεν αλλάζει: Καύσωνας είναι “Περίοδος τουλάχιστον 3 ημερών κατά την οποία οι θερμοκρασίες στις πεδινές περιοχές της χώρας ξεπερνούν τους 37° και η μέσες ημερήσιες θερμοκρασίες τους 31°”.
Γιατί έχουμε καύσωνα;
Ο καύσωνας που βιώνουμε οφείλεται κυρίως σε ένα συνδυασμό μετεωρολογικών και κλιματικών παραγόντων. Το βασικό αίτιο είναι η παρατεταμένη επικράτηση θερμών αερίων μαζών από τη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή, οι οποίες μετακινούνται προς την περιοχή της Μεσογείου λόγω μεταβολών στα ανώτερα στρώματα της ατμόσφαιρας. Όταν ένα αντικυκλωνικό σύστημα καλύπτει την περιοχή μας — όπως συμβαίνει με το φαινόμενο που ονομάζεται «ατμοσφαιρικός θόλος» (heat dome) — η ζέστη “παγιδεύεται” και δεν διαφεύγει προς την ανώτερη ατμόσφαιρα. Έτσι, η θερμοκρασία ανεβαίνει συνεχώς για ημέρες, χωρίς ουσιαστική ανάπαυλα.
Παράλληλα, η κλιματική αλλαγή εντείνει τη συχνότητα και τη διάρκεια των καυσώνων. Οι ανθρώπινες δραστηριότητες — όπως η καύση ορυκτών καυσίμων, η αποψίλωση των δασών και η αστικοποίηση — αυξάνουν τα επίπεδα των αερίων του θερμοκηπίου, προκαλώντας άνοδο της μέσης θερμοκρασίας του πλανήτη. Αυτό σημαίνει ότι οι καύσωνες γίνονται όλο και πιο συχνοί, πιο έντονοι και πιο επικίνδυνοι για την υγεία και το περιβάλλον.
Τέλος, σημαντικό ρόλο παίζουν και τοπικοί παράγοντες. Στις πόλεις, το φαινόμενο της “αστικής θερμικής νησίδας” — δηλαδή η αυξημένη θερμοκρασία λόγω σκυροδέματος, ασφάλτου και έλλειψης πρασίνου — επιδεινώνει ακόμα περισσότερο τις θερμές συνθήκες. Ο καύσωνας είναι αποτέλεσμα τόσο φυσικών διεργασιών όσο και της ανθρώπινης παρέμβασης στο κλίμα. Είναι φαινόμενο που πλέον δεν θεωρείται σπάνιο, αλλά μάλλον συνηθισμένο, ειδικά στη νότια Ευρώπη και τη Μεσόγειο.
Η επιστημονική πλευρά του καύσωνα
Παρότι ο όρος “καύσωνας” χρησιμοποιείται ευρέως στην καθημερινότητα και στα μέσα ενημέρωσης, στην επιστημονική κοινότητα δεν υπάρχει ένας παγκοσμίως αποδεκτός, αυστηρά καθορισμένος ορισμός. Δεν αποτελεί επίσημο μετεωρολογικό όρο, όπως συμβαίνει για παράδειγμα με τους κυκλώνες ή τις καταιγίδες. Η έννοια του καύσωνα διαφέρει από χώρα σε χώρα και από περιοχή σε περιοχή, ανάλογα με το τι θεωρείται «ακραία ζέστη» σε κάθε κλίμα.
Για παράδειγμα, σε χώρες με ήπιο κλίμα, ένας καύσωνας μπορεί να ορίζεται ως τρεις ή περισσότερες συνεχόμενες ημέρες με θερμοκρασίες άνω των 30°C. Αντίθετα, στην Ελλάδα, όπου οι θερινές θερμοκρασίες είναι συνήθως υψηλές, ένας καύσωνας μπορεί να χαρακτηριστεί από μέγιστες θερμοκρασίες άνω των 38°C για πολλές συνεχόμενες ημέρες, συνοδευόμενες από υψηλό δείκτη δυσφορίας (συνδυασμός θερμοκρασίας και υγρασίας) και περιορισμένο νυχτερινό δροσισμό.
Οι επιστήμονες χρησιμοποιούν τον όρο “ακραίο θερμικό φαινόμενο” ή αναφέρονται σε «παρατεταμένη θερμική έξαρση». Σε κλιματικό επίπεδο, οι καύσωνες μελετώνται ως μέρος των «θερμικών κυμάτων» (heat waves), τα οποία εντάσσονται στις συνέπειες της κλιματικής αλλαγής.
Η απουσία ενός καθολικού επιστημονικού ορισμού δεν σημαίνει ότι οι καύσωνες δεν είναι επικίνδυνοι. Αντίθετα, θεωρούνται από τα πιο θανατηφόρα καιρικά φαινόμενα, με σοβαρές επιπτώσεις στην υγεία, στο περιβάλλον και στις υποδομές. Απλώς, η λέξη “καύσωνας” είναι ένας συμβατικός όρος που εξυπηρετεί την επικοινωνία με το ευρύ κοινό, όχι μια αυστηρή επιστημονική κατηγοριοποίηση.
